Państwo i Społeczeństwo / State and Society

Since its establishment in 2001, “Państwo i Społeczeństwo / State and Society” has provided a space for academic reflection on the functioning of institutions, societies, public systems, and the changing conditions of contemporary life. Over the years, the journal has brought together authors representing different disciplines, research traditions, and methodological approaches. This interdisciplinary identity remains one of its most important strengths. At the same time, academic publishing has changed substantially. Today, a scholarly journal is expected not only to publish valuable research, but also to ensure transparent editorial procedures, reliable peer review, high-quality metadata, open access to content, ethical clarity, international discoverability, and a clear profile that allows authors and readers to understand its scientific mission. [...]

W okresie gotyku eksperymenty konstrukcyjne mające na celu ułatwienie wznoszenia wysokich naw przez osłabienie poziomego parcia sklepień były różnorodne. Zazwyczaj stosowano zewnętrzne łęki przyporowe, ale ok. 1300 r. w monumentalnych kościołach cysterskich w Salem i Sedlcu do filarów międzynawowych dodano masywne przypory, które wznosiły się wyżej, podtrzymując od zewnątrz ściany clerestorium. W literaturze naukowej dotyczącej gotyckich bazylik Krakowa najwięcej uwagi poświęcono właśnie takiemu systemowi konstrukcji filarowo-przyporowej, który zastosowano w wawelskiej katedrze już po 1320 r. System ten okazał się tak skuteczny, że powtórzono go w kolejnych kościołach w mieście, wzniesionych w drugiej połowie XIV w. i w XV w. Jednakże po trzęsieniach ziemi w 1442 i 1443 r., kiedy runęły sklepienia w dwu prezbiteriach, a ściana katedralnej nawy wyboczyła się, w nieukończonych jeszcze nawach bazylik miasta Kazimierza na poddaszach naw bocznych przypory poszerzono na masywnych wspornikach. W ten sposób, dociążając konstrukcję ścian, wypadkowa wektorów sił pionowych oraz poziomych rozpierających sklepienia zapewniła bezpieczeństwo konstrukcji. Ten konstrukcyjny fenomen nie miał precedensu w architekturze gotyku w Polsce. We wcześniejszych badaniach architektonicznych i konserwatorskich nie został dostrzeżony i opisany. Niestety nie zachowały się źródła pisane, które pozwoliłyby na identyfikację warsztatu, który wprowadził to rozwiązanie. Tak jak formy architektoniczne gotyckich bazylik Krakowa i Kazimierza łączą w sobie wzory z wielu środowisk artystycznych Europy, tak samo ich struktura jest bowiem wynikiem rozmaitych konstrukcyjnych doświadczeń środkowoeuropejskiej kultury budowlanej późnego średniowiecza.

Streszczenie

Technika w budynkach biurowych często bywa narzędziem służącym zapewnianiu komfortu przez odcinanie wnętrz od wpływów natury i kreowanie sztucznego środowiska wewnętrznego. Relacja z naturą ma charakter konfrontacyjny. Celem artykułu jest ukazanie innego kierunku rozwoju architektury biurowej – kierunku, w którym technika służy wsparciu efektywnej współpracy architektury i natury, a nie jej ujarzmianiu. Jako metodę badawczą wykorzystano analizę literatury przedmiotu oraz wybranych przykładów budynków biurowych realizujących cechy takiej współpracy, zrealizowanych w Europie w drugim i trzecim dziesięcioleciu XXI w.

W pierwszej części przedstawiono krótki zarys historii rozwoju budynków biurowych, tłumaczący genezę powstania ikonicznego typu biurowca jako systemu zamkniętego – hermetycznej bryły o przeszklonych ścianach kurtynowych i sztucznym klimacie wewnętrznym kreowanym urządzeniami mechanicznymi. Zwrócono uwagę na wizerunkową rolę zaawansowanej techniki, wyrażającej prestiż i progresywność organizacji. W kolejnej części przedstawiono postawy krytyczne wobec idei systemu zamkniętego oraz nurty alternatywne. Przeanalizowano i zaprezentowano cztery przykłady budynków biurowych o cechach architektury bioklimatycznej i low-tech. Synteza wyników została ujęta w formie zestawienia rozwiązań opartych na współpracy z naturą (pasywnych) i zaawansowanych technicznie.

Na podstawie analizy przykładów nasuwa się wniosek, że rola techniki ulega przewartościowaniu. Wyłania się idea technicznego minimalizmu. Zaawansowana technika jest obecna, lecz dyskretna i wspierająca rozwiązania oparte na zjawiskach naturalnych przez analizy i symulacje komputerowe w fazie projektowej oraz monitorowanie i wspomaganie działania systemów bazujących na tychże zjawiskach przez inteligentne, zintegrowane sterowanie w fazie operacyjnej. Stosowane są także instalacje odnawialnych źródeł energii. Jednak sięganie po rozwiązania nisko technologiczne pełni rolę wizerunkową, podkreślając proekologiczną postawę właścicieli i najemców prezentowanych budynków.

Zważywszy na skalę przedstawionych realizacji, a także zaangażowanie czołowych europejskich pracowni architektonicznych w ich projektowanie, można sądzić, że nie reprezentują one nurtu niszowego, lecz istotny kierunek rozwoju współczesnych budynków biurowych.

Pamięć o II wojnie światowej jest w Polsce pielęgnowana wyjątkowo intensywnie i z dużym ładunkiem emocjonalnym. Przejawem tego jest m.in. boom inwestycyjny dotyczący obiektów i przestrzeni upamiętniających – takich jak pomniki czy całe założenia pomnikowe oraz muzea pamięci – który można było zauważyć w ostatnich trzech dekadach. Architektura pamięci w Polsce coraz częściej wykorzystuje materiały jako narzędzia budowania narracji o przeszłości.

W artykule przedstawiono analizę wybranych realizacji powstałych po 2000 r. Celem badania jest opracowanie syntetycznego modelu interpretacyjnego ukazującego zależności między zastosowanymi materiałami a ich rolą w kształtowaniu narracji przestrzeni pamięci przez przypisanie im określonych znaczeń symbolicznych, ze szczególnym uwzględnieniem ich oddziaływania na percepcję zmysłową i emocjonalną użytkownika. Zastosowano metodę jakościowej analizy przypadku obejmującej wybrane realizacje architektury pamięci II wojny światowej powstałe w Polsce po 2000 r. W badaniu uwzględniono takie kryteria jak: sposób ekspozycji materiałów, relacje materiału z kompozycją przestrzenną, potencjalne znaczenia symboliczne przypisywane tym rozwiązaniom oraz ich oddziaływanie sensoryczne na odbiorcę. Na końcu analizy zamieszczono tabelę Model interpretacyjny relacji materiał – znaczenie – sensoryczność. Model pełni rolę pomostu między semiotyką (znaczeniem) a fenomenologią (doświadczeniem zmysłowym) architektury pamięci w kontekście narracyjności wykorzystywanych materiałów, który może stanowić podstawę do dalszych badań empirycznych.

Artykuł analizuje przestrzenie społeczne małych miasteczek archipelagu Cyklad jako architektoniczną odpowiedź na warunki klimatyczne. Przedmiotem badań są trzy przypadki: Chora (na wyspie Folegandros), Plaka (na wyspie Milos) oraz Chorio (na wyspie Kimolos). Badanie opiera się na analizie morfologicznej, obserwacjach behawioralnych oraz interpretacji warunków mikroklimatycznych w odniesieniu do istniejących badań ilościowych. Celem jest określenie, w jaki sposób struktura przestrzenna wpływa na komfort termiczny i organizację życia społecznego. Wyniki wskazują, że mikroklimat stanowi kluczowy czynnik determinujący użytkowanie przestrzeni, a tradycyjna architektura cykladzka działa jako system adaptacyjny dla regionu. Przestrzenie półpubliczne, takie jak progi, schody i zawężenia ulic, pełnią istotną rolę w umożliwianiu interakcji społecznych w warunkach wysokich temperatur. Wnioski mają charakter projektowy i wskazują na potrzebę integracji strategii klimatycznych we współczesnym projektowaniu przestrzeni mieszkaniowych.

In Poland, population ageing has increased reliance on informal caregivers providing home-based care for geriatric patients. Long-term caregiving for functionally dependent older adults is associated with substantial burden and a need for social support. This study assessed the level and structure of social support among informal caregivers and identified associated factors.

A cross-sectional quantitative study included 102 informal caregivers providing home care to older adults. Data were collected using a questionnaire and the Berlin Social Support Scales (BSSS). Non-parametric statistical analyses were employed.

Caregivers provided intensive, long-term care mainly to functionally dependent patients. The highest BSSS scores were observed for perceived available support, whereas the lowest were noted for actually received support. Institutional support was rated very low, while support from family and friends was evaluated more positively. Caregivers who were in a relationship reported significantly higher overall BSSS scores than single participants. A greater number of tasks in which the care recipient was non-independent was significantly associated with lower overall BSSS scores.

Informal caregivers of geriatric patients in Poland experience considerable support-related burden, with institutional support remaining insufficient. Relationship status and the scope of patient dependence were associated with overall BSSS scores. Strengthening community-based, educational, and respite services may improve the support available to informal caregivers.

The use of non-nutritive sweeteners (NNS) as sugar replacements has become widespread as a strategy to
reduce caloric intake, thereby supporting weight management, and reduce sugar consumption in modern diets. However, their effectiveness in preventing weight gain in healthy adults remains controversial.

This review aims to evaluate the current evidence regarding the impact of NNS consumption on body weight regulation and metabolic health in healthy adults.

This narrative review synthesizes findings from randomized controlled trials, prospective cohort studies and mechanistic studies identified through a structured search of electronic databases. Emphasis was placed on studies assessing body weight, energy intake, metabolic responses, appetite regulation and gut microbiota.

Evidence from randomized controlled trials indicates that replacing sugars with NNS may reduce energy intake, body weight and body mass index in the short term. In contrast, long-term observational studies report associations between habitual NNS consumption and higher body weight, waist circumference and risk of cardiometabolic disorders, although causality remains uncertain. Mechanistic studies suggest that these effects may be mediated by context-dependent physiological responses, including variable incretin secretion, changes in reward-related responses and potential changes in gut microbiota composition.

NNS may be effective as a short-term strategy for reducing caloric intake; however, their long-term role in preventing weight gain in healthy individuals remains unclear. Further well-designed long-term studies are needed to clarify these relationships.

Laparoskopowe operacje jamy brzusznej stanowią obecnie standard postępowania w wielu jednostkach chorobowych, zwłaszcza w chirurgii kolorektalnej, ginekologicznej, bariatrycznej i ogólnej. Mimo ograniczenia urazu operacyjnego, technika małoinwazyjna nie eliminuje pooperacyjnych zaburzeń oddechowych, bólu, przejściowego obniżenia funkcjonalnej tolerancji aktywności ani ryzyka opóźnionej rekonwalescencji funkcjonalnej. Operacje tego typu mają szczególne znaczenie u pacjentów z obniżoną rezerwą czynnościową, otyłością, chorobami układu oddechowego lub krążenia oraz innymi obciążeniami współistniejącymi. Celem pracy było przedstawienie modelu współpracy chirurga i fizjoterapeuty w laparoskopowych operacjach jamy brzusznej, zgodnego z założeniami kompleksowej opieki okołooperacyjnej (Enhanced Recovery After Surgery, ERAS), z uwzględnieniem przygotowania przedoperacyjnego, prehabilitacji, wczesnej mobilizacji, etapów hospitalizacji oraz kontynuacji postępowania po wypisie.

Praca ma charakter przeglądu narracyjnego z elementami modelu koncepcyjnego. Opracowanie oparto na analizie aktualnych wytycznych ERAS oraz wybranych publikacji dotyczących pooperacyjnych powikłań płucnych, prehabilitacji, fizjoterapii okołooperacyjnej, edukacji pacjenta i wczesnej mobilizacji po operacjach jamy brzusznej. Celem nie była systematyczna ocena wszystkich interwencji rehabilitacyjnych, lecz uporządkowanie danych o największym znaczeniu praktycznym dla współpracy zespołu chirurgiczno-fizjoterapeutycznego.

Zaproponowany model zakłada włączenie fizjoterapeuty na etapie przygotowania przedoperacyjnego, fizjoterapeutyczną ocenę profilu funkcjonalnego chorego, rozpoznanie ograniczeń mobilności i funkcjonalnej tolerancji aktywności istotnych dla planowania fizjoterapii, zgłaszanie zespołowi przesłanek do rozważenia prehabilitacji oraz planowanie pooperacyjnej progresji aktywności. W okresie pooperacyjnym model obejmuje codzienną koordynację działań fizjoterapeuty z zespołem terapeutycznym, ocenę gotowości funkcjonalnej do mobilizacji oraz monitorowanie tolerancji pionizacji i chodu, wzorca oddechowego i skuteczności kaszlu, a także przygotowanie chorego do bezpiecznego wypisu i dalszej rehabilitacji. Monitorowanie wybranych parametrów bezpieczeństwa odbywa się wyłącznie w związku z interwencją fizjoterapeutyczną i nie zastępuje lekarskiej ani pielęgniarskiej oceny stanu klinicznego. Szczególną uwagę zwrócono na funkcję przepony, kontrolę wzorca oddechowego i ruchowego oraz potrzebę zachowania ostrożności metodologicznej w odniesieniu do interwencji ukierunkowanych na bliznę pooperacyjną, tkanki miękkie i ścianę brzucha.

Wnioski z przeprowadzonej analizy wskazują, że zintegrowana współpraca chirurga i fizjoterapeuty może stanowić użyteczne narzędzie organizacyjne i kliniczne, sprzyjające wdrażaniu lokalnych procedur zgodnych z ERAS, poprawie komunikacji zespołowej oraz bardziej konsekwentnemu ukierunkowaniu opieki na cele funkcjonalne pacjenta. Proponowany model należy jednak traktować jako rozwiązanie koncepcyjne, którego pełna wartość kliniczna wymaga dalszej weryfikacji empirycznej w badaniach prowadzonych według porównywalnych protokołów.

Endoprotezoplastyka stawu biodrowego stanowi jedną z najczęściej wykonywanych i najskuteczniejszych metod leczenia zaawansowanej choroby zwyrodnieniowej stawów oraz innych schorzeń prowadzących do znacznego ograniczenia sprawności ruchowej i przewlekłego bólu. Zabieg ten pozwala na redukcję dolegliwości bólowych, poprawę funkcji stawu oraz zwiększenie samodzielności pacjentów w codziennym funkcjonowaniu. Ocena zależności między parametrami funkcjonalnymi a jakością życia pacjentów po zabiegu stanowi istotny element planowania kompleksowej opieki rehabilitacyjnej.

Badaniem objęto 106 pacjentów po całkowitej endoprotezoplastyce stawu biodrowego. Zastosowano metodę sondażu diagnostycznego z wykorzystaniem autorskiego kwestionariusza ankiety obejmującego dane socjodemograficzne i kliniczne. Do oceny wydolności funkcjonalnej wykorzystano skalę WOMAC (Western Ontario and McMaster Universities Osteoarthritis Index), natomiast jakość życia oceniono przy użyciu kwestionariusza WHOQOL-BREF (World Health Organization
Quality of Life-BREF) opracowanego przez Światową Organizację Zdrowia. Analizę statystyczną przeprowadzono z zastosowaniem metod statystyki opisowej oraz testów nieparametrycznych. Do oceny zależności pomiędzy zmiennymi wykorzystano współczynnik korelacji rang Spearmana.

W analizie statystycznej wykazano istotne statystycznie ujemne korelacje pomiędzy wynikami uzyskanymi w skali WOMAC a oceną jakości życia w poszczególnych domenach kwestionariusza WHOQOL-BREF. Najsilniejsze zależności obserwowano w domenie fizycznej jakości życia, co wskazuje na istotną zależność pomiędzy poziomem sprawności funkcjonalnej a ogólną percepcją zdrowia i codziennego funkcjonowania pacjentów. Wyższe wartości jakości życia częściej obserwowano u kobiet, pacjentów młodszych oraz u osób, u których zastosowano endoprotezę bezcementową. Nie stwierdzono natomiast istotnej statystycznie zależności pomiędzy nasileniem bólu a ogólną oceną jakości życia.

Uzyskane wyniki wskazują, że wydolność funkcjonalna, w szczególności poziom sprawności ruchowej oraz sztywność stawu biodrowego, wykazuje istotny związek z jakością życia pacjentów po endoprotezoplastyce stawu biodrowego. Podkreśla to znaczenie kompleksowej rehabilitacji ukierunkowanej nie tylko na redukcję bólu, ale również na poprawę funkcji ruchowych, stabilności stawu oraz zdolności do wykonywania codziennych aktywności. Zintegrowane podejście terapeutyczne może przyczyniać się do poprawy długoterminowych efektów leczenia oraz zwiększenia satysfakcji pacjentów z przeprowadzonej procedury chirurgicznej.

Gluten-related disorders (GRDs) require appropriate diagnosis and, in some cases, strict dietary treatment. At the same time, gluten-free products are increasingly chosen by people without a diagnosed disorder. This cross-sectional survey assessed dietary habits, lifestyle behaviours, familiarity with GRDs, sources of nutrition information, and reasons for choosing gluten-free products among 169 high school students from the Greater Poland voivodeship, Poland. The data were collected in 2018. Half of the participants reported physical activity at least three times per week (50.3%), 47.9% read food labels, 56.8% consumed two or fewer main meals per day, and 66.3% reported frequent snacking. Familiarity with the term “gluten” (49.1%) was more common than familiarity with “celiac disease” (39.0%). The Internet or social media was the most frequently indicated source of nutrition information (52.6%), while curiosity was the most common reason for choosing or trying gluten-free products (47.9%). The findings indicate gaps in knowledge of GRDs and support the need for age-appropriate nutrition education, including critical assessment of online information.

Workplace violence (WPV) against nursing staff is a significant and growing problem in healthcare systems, affecting both employee well-being and the quality of patient care. The aim of this study is to present the scale of the phenomenon, its forms, and its consequences for nurses. A review of the literature indicates that WPV is widespread and occurs in various forms, including verbal, psychological, and physical abuse. Verbal violence is the most common form involving insults, threats and humiliation. Research findings show that a substantial proportion of nurses experience WPV repeatedly, leading to negative health outcomes such as stress, burnout, anxiety and depressive symptoms. WPV also affects the quality of patient care by reducing concentration and increasing the risk of errors. Contributing factors include healthcare system overload, staff shortages and inadequate communication with patients. The need for preventive measures is emphasized, including training in managing aggressive behaviour, improving work organization and providing psychological support for staff. Effective prevention of WPV requires systemic solutions and increased awareness of the issue.

Transplantacja narządów stanowi jedną z najważniejszych metod ratowania życia we współczesnej medycynie, jednak jej społeczna akceptacja pozostaje zróżnicowana. Celem pracy była analiza postaw wobec transplantacji w odniesieniu do komponentów poznawczego, emocjonalnego i behawioralnego oraz ich związku z empatią, altruizmem i zmiennymi socjodemograficznymi.

Badanie przeprowadzono metodą sondażu diagnostycznego wśród 112 respondentów. Zastosowano kwestionariusz własnego autorstwa oraz kwestionariusze do oceny empatii i altruizmu.

Wykazano wysoki poziom akceptacji transplantacji przy jednoczesnej luce między deklaracjami a rzeczywistymi działaniami. Najsilniejszym predyktorem gotowości do oddania narządu był komponent behawioralny (r = 0,759), a istotną rolę odgrywały również empatia i altruizm. Wyniki wskazują na konieczność intensyfikacji działań edukacyjnych i społecznych ukierunkowanych na aktywizację zachowań protransplantacyjnych.

Aktywność fizyczna powinna stanowić nieodłączny element zdrowego stylu życia. W badaniach naukowych coraz częściej podkreśla się rolę promowania jej regularnego wykonywania. Złe nawyki żywieniowe, niski poziom lub brak aktywności fizycznej wskazywane są jako główne czynniki zwiększające ryzyko występowania nadwagi i otyłości wśród nastolatków i dorosłych tak w Europie, jak i na świecie. Celem badania była ocena aktywności fizycznej studentów fizjoterapii oraz porównanie jej poziomu między płciami, osobami spełniającymi i niespełniającymi zalecenia WHO oraz poszczególnymi obszarami aktywności fizycznej.

Badaniem objęto 111 studentów drugiego roku fizjoterapii Uniwersytetu Medycznego w Łodzi, w tym 75 kobiet i 36 mężczyzn, w wieku od 19 do 25 lat. Do oceny aktywności fizycznej badanych wykorzystano Międzynarodowy Kwestionariusz Aktywności Fizycznej (IPAQ) w wersji długiej. Badanie zostało przeprowadzone w semestrze letnim roku akademickiego 2024/2025.

Większość badanych (94,59%) zakwalifikowała się do wysokiego poziomu aktywności fizycznej, a żaden student nie osiągnął poziomu niewystarczającego. Sumaryczny wynik IPAQ wśród kobiet wyniósł 9060,16±6547,06 (MET-min/tydz), natomiast u mężczyzn 8569,64±5770,5 (MET-min/tydz.). Największy średni wynik w sekcjach wynosił 3594,96±4433,98 (MET-min/tydz.) i był związany z pracą zawodową, natomiast najmniejszy średni wynik dotyczył prac domowych i wynosił 1427,21±1217,55 (MET-min/tydz.). Kobiety miały większe średnie wyniki związane z przemieszczaniem się i aktywnością w czasie wolnym, mężczyźni zaś z pracą zawodową i domową. Aktywne fizycznie studentki i studenci uzyskali większy sumaryczny wynik niż studenci nieaktywni fizycznie.

Studenci drugiego roku fizjoterapii uczestniczący w badaniu charakteryzowali się przeważnie wysokim poziomem aktywności fizycznej według kryteriów IPAQ.

The gut microbiota represents a potentially important component of athletic adaptation, functioning as a specialized metabolic organ that interacts with host physiology through the gut-muscle axis. This review aims to analyze the role of the gut microbiota in modulating physical performance and post-exercise recovery in athletes, with particular emphasis on microbial metabolites and diet-dependent mechanisms. A narrative literature review was conducted based on studies indexed
in PubMed and Scopus (2013–2026). The analysis included experimental, clinical and animal studies focusing on gut microbiota composition, short-chain fatty acids
(SCFAs), exercise physiology and sports nutrition. The unique microbial ecosystem of athletes may contribute to physical performance through the production
of SCFAs, such as acetate and propionate, which can influence skeletal muscle metabolism via AMPK and GLUT4 signalling pathways. Animal studies suggest that intestinal microbes are important for maintaining skeletal muscle mass, neuromuscular integrity and exercise capacity. Additionally, the gut microbiota may contribute to post-exercise recovery by enhancing intestinal barrier function, modulating immune responses and reducing oxidative stress and systemic inflammation. These effects are strongly influenced by dietary composition, particularly the balance between protein and fibre intake, which determines microbial homeostasis and metabolite production. Current evidence supports an association between gut microbiota, exercise performance and recovery, although direct causal evidence in athletes remains limited. Its modulation through targeted nutritional strategies and gut-training protocols represents a promising direction for personalized sports nutrition in competitive athletes.

The aim of this article is to assess the role of historic hotels in sustainable development, with particular attention to promotion and information challenges. The study, conducted in Kraków, comprised an analysis of source materials, a diagnostic survey among students, site visits to selected properties and interviews with industry representatives. The findings indicate low recognizability of hotels housed in heritage buildings and weak associations between their operations and the idea of sustainable development. Respondents were divided as to the extent of these establishments’ contribution to sustainability. However, the protection of cultural heritage was consistently underscored as a key component. To fully realize their potential, historic hotels should combine authenticity with modern solutions and develop coherent information and promotion strategies.

Międzyorganizacyjne uczenie się (inter-organizational learning) w polityce miejskiej to proces, w którym różne podmioty – takie jak władze lokalne, regionalne i krajowe, instytucje unijne, uniwersytety, sektor prywatny i pozarządowy – współpracują, wymieniają się wiedzą i doświadczeniami, aby wspólnie rozwiązywać złożone problemy miast. Chodzi o wyjście poza tradycyjne, hierarchiczne struktury zarządzania i przyjęcie bardziej zintegrowanego, partnerskiego podejścia, opartego na modelach zarządzania wielopoziomowego (multi-level governance) oraz współzarządzania (co-governance). Unia Europejska odgrywa w tym procesie kluczową rolę, tworząc odpowiednie ramy polityczne, finansowe i organizacyjne. Celem artykułu jest wskazanie, na podstawie wybranych studiów przypadków, zarówno wymiernych korzyści, jak i wyzwań, jakie przynosi wymiana wiedzy w ramach polityki miejskiej UE.

Artykuł podejmuje problematykę zarządzania informacją przez polską administrację rządową w okresie pandemii COVID-19. Celem badań była analiza społecznego odbioru rządowej polityki informacyjnej, ze szczególnym uwzględnieniem kryteriów takich jak przejrzystość, wiarygodność oraz rzetelność przekazu. W procesie badawczym wykorzystano metodę sondażu diagnostycznego z techniką CAWI, przeprowadzając w latach 2023–2025 badania na grupie 620 respondentów. Należy zaznaczyć, że zebrana próba ma charakter celowy i nie jest reprezentatywna dla ogółu społeczeństwa; dominują w niej kobiety (73%), osoby młode w wieku 18–29 lat (68%) oraz respondenci z wykształceniem wyższym lub w trakcie studiów. Wyniki badań wskazują na wysoką świadomość społeczną badanej grupy w zakresie zagrożeń pandemicznych. Respondenci pozytywnie ocenili przejrzystość komunikatów oraz organizację Narodowego Programu Szczepień. Jednocześnie odnotowano głęboki deficyt zaufania do rządu jako źródła informacji – blisko 65% badanych uznało politykę informacyjną za niewiarygodną, a 66% za niespójną. Krytyka dotyczyła głównie upolitycznienia przekazu oraz niedostatecznej reaktywności na dynamicznie zmieniającą się sytuację epidemiczną.

W obliczu intensyfikacji procesów migracyjnych system ochrony zdrowia w Polsce staje przed wyzwaniem dostosowania usług medycznych do potrzeb kulturowo zróżnicowanego społeczeństwa. Szczególnego znaczenia nabiera transkulturowa opieka pielęgniarska, wymagająca nie tylko kompetencji zawodowych, lecz także emocjonalnej elastyczności i zdolności adaptacyjnych. Celem artykułu jest pogłębiona analiza doświadczeń, odczuć i emocji pielęgniarek pracujących w środowisku wielokulturowym. Równolegle celem jest identyfikacja barier oraz eksploracja dobrych praktyk w zakresie wymiany wiedzy międzykulturowej w codziennej praktyce zawodowej. W badaniu zastosowano krytyczną analizę literatury oraz metodę indywidualnych wywiadów pogłębionych (IDI), przeprowadzonych z 12 pielęgniarkami zatrudnionymi w placówkach województwa śląskiego. Analiza tematyczna ujawniła postawy otwartości wobec pacjentów z odmiennych kręgów kulturowych, ale także wskazała na istotne bariery – językowe, organizacyjne i emocjonalne – utrudniające świadczenie transkulturowej opieki pielęgniarskiej na odpowiednim poziomie jakości. Wiedza międzykulturowa jest zarządzana głównie nieformalnie, a współpraca międzysektorowa pozostaje niewystarczająco rozwinięta, co rodzi istotne implikacje dla polityki zdrowotnej i praktyki zarządzania w placówkach medycznych.

W artykule podjęto temat wykorzystania historii Królewskiej Odlewni Żeliwa i odlewnictwa artystycznego w Gliwicach w programach kształcenia akademickiego. Badania miały charakter quasi-eksperymentalny z pomiarem przed i po (pre-test/post-test). W części teoretycznej zastosowano analizę literatury, natomiast w części empirycznej połączono opis przypadku z badaniami mieszanymi. W pierwszej połowie 2025 r. badanie przeprowadzono wśród 137 studentów kierunków biznesowych (logistyka, zarządzanie, inżynieria produkcji), wykorzystując ankiety, testy wiedzy, skalę motywacji oraz obserwację podczas zajęć. Jako założenie badawcze przyjęto, że historia biznesu jest niedostatecznie wykorzystana w edukacji akademickiej. Badania wykazały wysokie zainteresowanie studentów historią polskiego przemysłu, szczególnie gdy jest ona prezentowana za pomocą aktywnych metod nauczania, a także niedosyt wiedzy i wyraźną potrzebę pogłębiania tego tematu. Uzyskane rezultaty wskazują, że integracja historii przemysłu ze współczesną edukacją akademicką, w szczególności nauczaniem biznesu, motywuje studentów oraz rozwija ich zdolność łączenia wiedzy teoretycznej z praktyką. Studium przypadku gliwickiego muzeum to źródło inspiracji, wiedzy, a także motywacji do rozwijania wiedzy technicznej oraz umiejętności analitycznych i kreatywnych niezbędnych w realnych warunkach pracy menedżerskiej.

The growing interest in functional foods and innovative food products has contributed to increasing attention being paid to edible flowers as ingredients used in gastronomy and food production. Despite their nutritional and health-promoting properties, the market success of edible flowers depends largely on panel-based acceptability, which is strongly influenced by sensory perception and visual quality attributes. The aim of this study is to evaluate the sensory quality and panel-based acceptability of selected edible flower species and to identify the sensory attributes associated with higher acceptability scores. The research material consisted of five edible flowers: acacia (Robinia pseudoacacia), pansy (Viola tricolor), elderflower (Sambucus nigra), white clover (Trifolium repens) and daisy (Bellis perennis). Sensory evaluation was conducted by a trained panel of ten assessors using a five-point scale. The assessment included overall acceptance, external appearance, colour intensity, taste characteristics, aroma attributes, texture parameters and overall palatability. The results demonstrated significant differences in panel-based acceptability among the flower species that were analyzed. Pansy, clover and daisy achieved the highest acceptability scores, while all the flowers received positive ratings for external appearance. The findings indicate that visual attractiveness and colour intensity were the most important factors associated with higher acceptability scores, whereas selected taste attributes played a less significant role in shaping acceptance. The study confirms that flowers characterized by attractive appearance and intense colour received higher acceptability scores from the trained sensory panel. These findings provide useful implications for producers and distributors, highlighting the importance of quality management practices aimed at preserving the visual quality of edible flowers throughout storage, packaging, and distribution processes.

The growing adoption of plant-based diets and the widespread use of protein supplements have increased the need for a comprehensive evaluation of commercial vegan protein powders and beverages prepared from them. In addition to nutritional composition, product quality depends on sensory performance, storage stability, moisture sorption behaviour and flow properties. This study aimed to compare three commercially available vegan protein powders and their reconstituted beverages with similar declared flavour profiles but different plant-protein compositions.

The study included a pea-rice-almond-hemp protein complex, a multicomponent plant-protein blend and a soy protein isolate. Beverages were prepared according to the manufacturers’ instructions and evaluated by 12 assessors trained in sensory analysis. Colour, odour, consistency, and taste were rated on a five-point scale and combined using predefined weighting coefficients. Moisture content and water activity of the powders were determined, and water-vapour sorption isotherms were obtained using the static desiccator method at 25°C over a water-activity range of 0.07–0.92. The Brunauer-Emmett-Teller (BET) model was used to estimate monolayer capacity and specific sorption surface area. Loose and tapped bulk density, Hausner ratio, Carr index, angle of repose and angle of slide were measured in powder samples, whereas CIE L*a*b* colour parameters were measured for powders and reconstituted beverages.

The soy protein isolate achieved the highest overall sensory score (4.58), whereas the most expensive multicomponent blend received the lowest score (2.77), mainly because of lower odour and taste ratings. All powders had low initial water activity (0.3142–0.3602), but their sigmoidal sorption isotherms indicated marked susceptibility to moisture uptake at higher water activity. BET monolayer capacity ranged from 4.58 to 4.65 g H2O/100 g dry matter. Hausner ratios of 1.36–1.48 and Carr indices of 26.40–32.33% indicated moderate-to-high cohesiveness and poor flowability. Instrumental colour analysis revealed clearly perceptible differences among the products both before and after reconstitution.

Product price was not a reliable indicator of sensory quality. A multidimensional assessment is required because plant-protein composition simultaneously affects sensory acceptance of beverages, moisture-related storage stability and powder handling performance.

Artificial intelligence is gaining prominence not only as an operational optimization tool, but primarily as a key element shaping decision-making processes and strategic management within organizations. The public and academic debate is dominated by concerns regarding job losses, privacy violations, social manipulation and biases hidden in algorithms. The purpose of this review paper is to transpose these issues into the realm of corporate management and examine a significantly less obvious threat: algorithmic isomorphism. This entails the homogenization of business strategies resulting from widespread reliance on the same global machine learning models. The article analyzes how the imperfections of artificial intelligence systems such as the lack of transparency (the black box effect), inherent database bias and their Western-centric nature can lead to the reproduction of identical market behaviour patterns. Furthermore, the impact of these technologies on the risk of unique know-how leakage and the loss of tacit knowledge held by human managers, which is crucial for competitive advantage, is discussed. The comprehensive analysis also encompasses the transfer of market mechanisms, known from algorithmic financial crises, to the sphere of long-term business decision-making. The conclusions point to the necessity of balancing technological innovation with a human-centric approach to protect corporate identity.

Micronutrient deficiencies can coexist with adequate or excessive energy intake and remain a major public-health problem. Edible insects have therefore been proposed not only as alternative protein sources, but also as ingredients capable of increasing the density of iron, zinc, vitamin B12 and other nutrients in staple foods. This structured narrative review critically evaluates that suggestion. PubMed and Google Scholar were searched up to and including July 2026, supplemented by backward citation searching and current European Union (EU) legal and risk-assessment documents. Evidence was prioritized from human intervention and stable-isotope studies through systematic reviews, validated compositional analyses, food-formulation studies and authoritative assessments. The literature confirms substantial nutrient density in many edible species, but direct comparisons are complicated by differences in species, developmental stage, feed, processing, analytical method and whether results are expressed on a fresh- or dry-matter basis. Total nutrient content also does not establish nutritional efficacy. Human evidence is nutrient-specific: iron absorption from the house cricket (Acheta domesticus) was low in a stable-isotope trial, whereas a 2025 trial in Kenyan preschool children showed that cricket-enriched maize meals delivered well-absorbed zinc. Vitamin B12 concentrations are highly variable, and some insect products contain inactive corrinoid analogues, creating a risk of overestimating physiologically active B12. Food enrichment with insect powders generally increases protein and selected mineral contents, but higher inclusion levels may impair texture, colour, flavour and acceptance. Safety depends on controlled rearing substrates, hygienic processing, heat treatment, management of spore-forming microorganisms and chemical contaminants, and allergen labelling, particularly for consumers allergic to crustaceans or house-dust mites. In the EU, authorized preparations derive from four insect species and are regulated as product-specific novel foods. Edible insects should therefore be regarded as a potentially useful component of diversified, culturally adapted micronutrient strategies, not as a universal remedy for hidden hunger. Future research should quantify active nutrient forms, absorption, long-term clinical outcomes, affordability and real-world acceptability in target populations.

Artykuł prezentuje historyczny zarys polskich inicjatyw i działań w zakresie zapoznawania dzieci i młodzieży z podstawowymi zagadnieniami dotyczącymi zdrowia i jego ochrony. Celem opracowania jest prześledzenie rozwiązań prawnych i organizacyjnych, które określały miejsce oraz charakter szeroko pojętej edukacji zdrowotnej w polskiej szkole w różnych okresach historycznych i systemach politycznych. Nadmienić należy, że mają one w polskim szkolnictwie długą tradycję, sięgającą czasów oświecenia, kontynuowaną przez władze oświatowe w kolejnych dekadach oraz zmieniających się warunkach społecznych i systemach politycznych. Artykuł dostarcza historycznego kontekstu dla aktualnej, budzącej kontrowersje dyskusji wokół miejsca, roli oraz zasadności wprowadzania przedmiotu edukacji zdrowotnej do współczesnych szkół.

W dobie pozornej cyfrowej otwartości i kulturowej inkluzywności dostęp do filmów dokumentalnych o sztuce w Polsce pozostaje wciąż ograniczony – nie tylko z powodów technologicznych czy sensorycznych, ale przede wszystkim edukacyjnych i ekonomicznych. Celem artykułu jest zbadanie sprzeczności między retoryką dostępności a rzeczywistym dostępem do polskich filmów dokumentalnych o sztuce i artystach.

Zadano następujące pytania badawcze: jak instytucje kultury i producenci filmowi w Polsce formułują i komunikują dostępność ekonomiczną filmów o sztuce? Jakie są rzeczywiste mechanizmy ograniczające dostęp do tych treści (ceny, licencje, lokalizacje, wykluczenie cyfrowe)? Czy i w jaki sposób istnieje alternatywna, tworzona oddolnie infrastruktura dostępu do polskich dokumentów o sztuce? Jak można zredefiniować pojęcie dostępności w kontekście ekonomii kultury? W celu uzyskania odpowiedzi na postawione pytania wykorzystano metodę mieszaną: analizę dyskursu naukowego na wybrany temat i badanie ankietowe.