Fenomen konstrukcji filarowo-przyporowej i jej ewolucja w kościołach Krakowa po połowie wieku XV

Tomasz Węcławowicz

doi:10.31749/2451-0858-SaS-2026-701

Opublikowane: 2026-08-03

Tom 26 (2026)

Fenomen konstrukcji filarowo-przyporowej i jej ewolucja w kościołach Krakowa po połowie wieku XV

Tomasz Węcławowicz

Dział: Architektura i urbanistyka

https://doi.org/10.31749/2451-0858-SaS-2026-701

Abstrakt

W okresie gotyku eksperymenty konstrukcyjne mające na celu ułatwienie wznoszenia wysokich naw przez osłabienie poziomego parcia sklepień były różnorodne. Zazwyczaj stosowano zewnętrzne łęki przyporowe, ale ok. 1300 r. w monumentalnych kościołach cysterskich w Salem i Sedlcu do filarów międzynawowych dodano masywne przypory, które wznosiły się wyżej, podtrzymując od zewnątrz ściany clerestorium. W literaturze naukowej dotyczącej gotyckich bazylik Krakowa najwięcej uwagi poświęcono właśnie takiemu systemowi konstrukcji filarowo-przyporowej, który zastosowano w wawelskiej katedrze już po 1320 r. System ten okazał się tak skuteczny, że powtórzono go w kolejnych kościołach w mieście, wzniesionych w drugiej połowie XIV w. i w XV w. Jednakże po trzęsieniach ziemi w 1442 i 1443 r., kiedy runęły sklepienia w dwu prezbiteriach, a ściana katedralnej nawy wyboczyła się, w nieukończonych jeszcze nawach bazylik miasta Kazimierza na poddaszach naw bocznych przypory poszerzono na masywnych wspornikach. W ten sposób, dociążając konstrukcję ścian, wypadkowa wektorów sił pionowych oraz poziomych rozpierających sklepienia zapewniła bezpieczeństwo konstrukcji. Ten konstrukcyjny fenomen nie miał precedensu w architekturze gotyku w Polsce. We wcześniejszych badaniach architektonicznych i konserwatorskich nie został dostrzeżony i opisany. Niestety nie zachowały się źródła pisane, które pozwoliłyby na identyfikację warsztatu, który wprowadził to rozwiązanie. Tak jak formy architektoniczne gotyckich bazylik Krakowa i Kazimierza łączą w sobie wzory z wielu środowisk artystycznych Europy, tak samo ich struktura jest bowiem wynikiem rozmaitych konstrukcyjnych doświadczeń środkowoeuropejskiej kultury budowlanej późnego średniowiecza.

Słowa kluczowe:

gotyckie bazyliki Krakowa , konstrukcje filarowo-przyporowe , katastrofy budowlane w średniowieczu

Pobierz pliki

PDF

Zasady cytowania

Węcławowicz, Tomasz. „Fenomen Konstrukcji Filarowo-Przyporowej I Jej Ewolucja W kościołach Krakowa Po połowie Wieku XV”. Państwo I Społeczeństwo State and Society, t. 26, sierpień 2026, s. 701, doi:10.31749/2451-0858-SaS-2026-701.

Cited by / Share

Licencja

Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.

Bibliografia

Adamski, J., & Pajor, P. (2026). The Gothic Cathedral in Cracow and the European Architecture Αround the Year 1300, Brepols. DOI: https://doi.org/10.1484/M.AMA-EB.5.143935
Google Scholar

Anusik, Z. (2024). Lanckorońscy na Wodzisławiu. Karta z dziejów i genealogii małopolskiej linii rodziny Lanckorońskich herbu Zadora w XV, XVI i w pierwszej połowie XVII wieku. Przegląd Nauk Historycznych, 23(2), s. 33–63, https://doi.org/10.18778/1644-857X.23.02.02. DOI: https://doi.org/10.18778/1644-857X.23.02.02
Google Scholar

Bielowski, A. (1872). Monumenta Poloniae Historica, t. II, nakł. własny.
Google Scholar

Charvátová, K. (2009). Opat Heidenreich (1282–1320). [W:] R. Lomičková (red.). Sedlec. Historie, architektura a umĕlecká tvorba sedleckého kláštera ve středoevropském kontextu kolem 1300 a 1700. Mezinárodní symposium Kutná Hora, 18.–20. září 2008 / Sedletz. Geschichte, Architektur und Kunstschaffen im Sedletzer Kloster im mitteleuropäischen Kontext um die Jahre 1300 und 1700. Internationales Symposium, Kuttenberg, 18.–20. September 2008, Togga, s. 71–89.
Google Scholar

Charvátová, K., & Líbal, D. (1994). Sedlec. [W:] D. Housková (red.). Řád cisterciáků v českých zemích ve středověku. Sborník vydaný k 850. výročí založení kláštera v Plasech, Unicornis, s. 38–43.
Google Scholar

Crossley, P. (1985). Gothic Architecture in the Reign of Kasimir the Great. Church Architecture in Lesser Poland 1320–1380, Ministerstwo Kultury i Sztuki. Zarząd Muzeów i Ochrony Zabytków (Biblioteka Wawelska 7).
Google Scholar

Essenwein, A. (1869). Die mittelalterlichen Kunstdenkmale der Stadt Krakau, F.A. Brockhaus.
Google Scholar

Kiryk, F. (1971). Lanckoroński Mikołaj. [W:] Polski słownik biograficzny, t. XVI, Ossolineum, s. 446.
Google Scholar

Knapp, U. (2004). Salem: Die Gebäude der ehemaligen Zisterzienserabtei und ihre Ausstattung, Konrad Theiss Verlag.
Google Scholar

Knapp, U. (2009). Der Neubau der Zisterzienerklosterkirche Salem im Spannungsfeld habsburgischen Machtinteressen. [W:] R. Lomičková (red.). Sedlec. Historie, architektura a umĕlecká tvorba sedleckého kláštera ve středoevropském kontextu kolem 1300 a 1700. Mezinárodní symposium Kutná Hora, 18.–20. září 2008 / Sedletz. Geschichte, Architektur und Kunstschaffen im Sedletzer Kloster im mitteleuropäischen Kontext um die Jahre 1300 und 1700. Internationales Symposium, Kuttenberg, 18.–20. September 2008, Togga, s. 315–333.
Google Scholar

Kuthan, J. (2009). Der bӧhmische und polnische Kӧnig Wenzel II (1271–1305) als Gründer, Bauherr und Auftraggeber von Kunstwerken. [W:] R. Lomičková (red.), Sedlec. Historie, architektura a umĕlecká tvorba sedleckého kláštera ve středoevropském kontextu kolem 1300 a 1700. Mezinárodní symposium Kutná Hora, 18.–20. září 2008 / Sedletz. Geschichte, Architektur und Kunstschaffen im Sedletzer Kloster im mitteleuropäischen Kontext um die Jahre 1300 und 1700. Internationales Symposium, Kuttenberg, 18.–20. September 2008, Togga, s. 39–69.
Google Scholar

Łuszczkiewicz, W. (1881). Czyli można konstrukcję kościołów gotyckich krakowskich czternastego wieku uważać za cechę specjalną ostrołuku w Polsce. [W:] Pamiętnik Pierwszego Zjazdu Historycznego Polskiego im. Jana Długosza, odbytego w Krakowie w czterechsetną rocznicę jego śmierci, nakł. Akademii Umiejętności, s. 53–57.
Google Scholar

Łuszczkiewicz, W. (1896). Romańska architektura w Wąchocku. Kościół i reszty cysterskiego klasztoru. Sprawozdania Komisyi do Badania Historii Sztuki w Polsce, 5, s. 49–72.
Google Scholar

Mencl, V. (1948). Česká architektura doby lucemburské, Sfinx.
Google Scholar

Mroczko T., Arszyński M., Włodarek A., (red.) (1995). Architektura gotycka w Polsce, t. II, Instytut Sztuki PAN.
Google Scholar

Nussbaum, N. (2007). Hybrid Design Strategies around 1300: Indication of a „Post Classical” Gothic Architecture?. [W:] A. Gajewski, Z. Opačić (red.). The Year 1300 and the Creation of a New European Architecture, Brepols, s. 143–150. DOI: https://doi.org/10.1484/M.AMA-EB.3.12
Google Scholar

Pospíšil, A. (2009). Stavebnĕ-historický pruzkum chrámu Nanebevzetí Panny Marie v Sedlci. Upřešnení podoby gotické architektury. [W:] R. Lomičková (red.). Sedlec. Historie, architektura a umĕlecká tvorba sedleckého kláštera ve středoevropském kontextu kolem 1300 a 1700. Mezinárodní symposium Kutná Hora, 18.–20. září 2008 / Sedletz. Geschichte, Architektur und Kunstschaffen im Sedletzer Kloster im mitteleuropäischen Kontext um die Jahre 1300 und 1700. Internationales Symposium, Kuttenberg, 18.–20. September 2008, Togga, s. 369–384.
Google Scholar

Przezdziecki, A. (red.) (1863). Joannis Długosz senioris canonici cracoviensis Liber beneficiorum dioecesis cracoviensis nunc primum e codice autographo editus, t. 1: Ecclesia cathedralis cracoviensis; Ecclesiae collegiatarum, Typographia Kirchmajeriana.
Google Scholar

Przybyszewski, B. (1989). Zarys dziejów diecezji krakowskiej, t. I: Średniowiecze, Wydawnictwo Św. Stanisława BM Archidiecezji Krakowskiej.
Google Scholar

Ptaśnik, J. (oprac.) (1917). Cracovia artificum 1300–1500, Polska Akademia Umiejętności.
Google Scholar

Schneider, R. (Hrsg.) (1984). Salem: 850 Jahre Reichsabtei und Schloss, Stadler.
Google Scholar

Schurr, M.C. (2009). Die Klosterkirche von Sedletz und die „Avantgarde” der Architektur um 1300. [W:] R. Lomičková (red.). Sedlec. Historie, architektura a umĕlecká tvorba sedleckého kláštera ve středoevropském kontextu kolem 1300 a 1700. Mezinárodní symposium Kutná Hora, 18.–20. září 2008 / Sedletz. Geschichte, Architektur und Kunstschaffen im Sedletzer Kloster im mitteleuropäischen Kontext um die Jahre 1300 und 1700. Internationales Symposium, Kuttenberg, 18.–20. September 2008, Togga, s. 297–313.
Google Scholar

Strzelecka, A. (1971). Lanckoroński Zbigniew. [W:] Polski słownik biograficzny, t. XVI, Ossolineum, s. 457–458.
Google Scholar

Trawkowski, S. (1981). Piotr z Radolina. [W:] Polski słownik biograficzny, t. XXVI, Ossolineum, s. 422–428.
Google Scholar

Ulanowski, B. (1889). Formulae ad ius canonicus spectantes, ex actes Petri Wysz episcopi Cracoviensis (1392–1412), maxima parte depromptae. Archiwum Komisyi Historycznej, 5, s. 265–358.
Google Scholar

Węcławowicz, T. (1993–1997). Opracowanie historyczno-konserwatorskie kamiennych ścian wawelskiej katedry – cechy warsztatowe, znaki kamieniarskie – wykonane dla firmy konserwatorskiej „Rachtan”, mps w archiwum Wojewódzkiego Urzędu Ochrony Zabytków w Krakowie.
Google Scholar

Węcławowicz, T. (1995). Kraków. Kościół katedralny p.w. śś. Wacława i Stanisława; Kościół archiprezbiterialny p.w. Wniebowzięcia Panny Marii; Kościół parafialny p.w. Bożego Ciała Kanoników Regularnych; Kościół p.w. śś. Katarzyny i Małgorzaty Augustianów Eremitów. [W:] T. Mroczko, M. Arszyński, A. Włodarek (red.). Architektura gotycka w Polsce, t. II, Instytut Sztuki PAN, s. 122–127.
Google Scholar

Węcławowicz, T. (2007). The Bohemian King, the Polish Bishop, and their Church: Wenceslas II’s Cathedral in Krakow 1295–1305. [W:] A. Gajewski, Z. Opačić (red.). The Year 1300 and the Creation of a New European Architecture, Brepols, s. 177–183. DOI: https://doi.org/10.1484/M.AMA-EB.3.15
Google Scholar

Węcławowicz, T. (2009). Krakovská katedrála a její konstrukční systém. Cisterciácká, nebo katedrální tradice?. [W:] R. Lomičková (red.). Sedlec. Historie, architektura a umĕlecká tvorba sedleckého kláštera ve středoevropském kontextu kolem 1300 a 1700. Mezinárodní symposium Kutná Hora, 18.–20. září 2008 / Sedletz. Geschichte, Architektur und Kunstschaffen im Sedletzer Kloster im mitteleuropäischen Kontext um die Jahre 1300 und 1700. Internationales Symposium, Kuttenberg, 18.–20. September 2008, Togga, s. 335–345.
Google Scholar

Węcławowicz, T. (2014), Królewski kościół katedralny na Wawelu. W rocznicę konsekracji 1364–2014 / Royal Cathedral Church on Wawel Hill in Krakow. Jubilee of the Consecration 1364–2014, Krakowskie Towarzystwo Edukacyjne sp. z o.o. – Oficyna Wydawnicza AFM.
Google Scholar

Wojciechowski, T. (1900). Kościół katedralny w Krakowie, Akademia Umiejętności.
Google Scholar

Wyrozumski, J. (red.) (2009). Jana Długosza Roczniki, czyli Kroniki sławnego Królestwa Polskiego, ks. 12: 1462–1480. Oprac. tekstu łac. D. Turkowska, tłum. na j. polski J. Mrukówna. Wyd. 2, Wydawnictwo Naukowe PWN.
Google Scholar

Tom 26 (2026)
Opublikowane: 2026-01-01

ISSN: 1643-8299

eISSN: 2451-0858

10.31749/2451-0858-SaS

Wydawca

AFM Publishing House of the Andrzej Frycz Modrzewski Krakow University

Licencja CC

Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.

Prześlij tekst

Fenomen konstrukcji filarowo-przyporowej i jej ewolucja w kościołach Krakowa po połowie wieku XV

Abstrakt

Słowa kluczowe:

Tomasz Węcławowicz

Punkty MNiSW