Studia Prawnicze. Rozprawy i Materiały

Glosowane orzeczenie odnosi się do kluczowego problemu ustalania przyczyny zgonu pacjenta w sytuacji zaniechania sekcji zwłok na wniosek rodziny zmarłego. Zgodnie z polskim prawem przeprowadzenie sekcji zwłok jest obowiązkowe, gdy przyczyna zgonu pacjenta zmarłego w szpitalu pozostaje niejednoznaczna. Jednakże z treści wyroku wynika, że nawet jednoznaczne wskazanie przyczyny śmierci w karcie zgonu nie gwarantuje jej pewnego ustalenia bez wykonania sekcji. Glosa wskazuje istotne konsekwencje procesowe wynikające z odstąpienia od wykonania sekcji zwłok. Zwraca również uwagę na konieczność doprecyzowania regulacji dotyczących sprzeciwu wobec sekcji oraz roli dokumentacji medycznej (karty zgonu) jako środka dowodowego.

Art. 199 k.p.k. statuuje zupełny zakaz dowodowy, przesądzający o niedopuszczalności dowodzenia treści oświadczeń złożonych przez oskarżonego wobec lekarza udzielającego mu pomocy medycznej, a dotyczących popełnienia przez tego oskarżonego czynu zabronionego. W literaturze i orzecznictwie brakuje jednak jasnego stanowiska co do wykładni tego przepisu w sytuacji, gdy takiej pomocy będzie udzielać oskarżonemu osoba inna niż lekarz, a posiadająca prawo oraz kwalifikacje do udzielania świadczeń medycznych. Chodzi tu w szczególności o ratowników medycznych, pielęgniarki, położne, diagnostów laboratoryjnych, fizjoterapeutów, ale także lekarzy nieposiadających prawa do wykonywania zawodu czy też lekarzy udzielających pomocy medycznej oskarżonemu poza zakresem wykonywanej przez nich pracy. Zagadnienie to ma istotne znaczenie z uwagi na charakter zakazu z art. 199 k.p.k., jak też przez wzgląd na stale zwiększające się uprawnienia osób wykonujących inne zawody medyczne. Przedmiotowe zagadnienie nie może być jednocześnie analizowane w oderwaniu od art. 50–52 u.o.z.p.

Temat niniejszego artykułu koncentruje się na możliwościach zastosowania sztucznej inteligencji (AI, artificial intelligence) w medycynie sądowej i kryminalistyce. Ukazuje wiele dziedzin, w których aktualnie i z pozytywnymi efektami wykorzystuje się komputeryzację. Przedstawia problemy i metody badawcze stosowane przez lekarzy medycyny sądowej oraz specjalistów kryminalistyki. Pokazuje sens wykorzystania innych dziedzin nauki jak stomatologia, toksykologia czy mikrobiologia, które pozornie niezwiązane są z tematyką sekcji zwłok. Podsumowuje i wskazuje zalety oraz możliwości zastosowania dodatkowych, cyfrowych narzędzi w postaci sztucznej inteligencji.

Celem artykułu jest przedstawienie specyfiki powoływania biegłych w myśl ustawy z dnia 22 listopada 2013 r. o postępowaniu wobec osób z zaburzeniami psychicznymi stwarzających zagrożenie życia, zdrowia lub wolności seksualnej innych osób, czyli ustawy, która powszechnie jest znana jako tzw. ustawa o bestiach. Rola biegłego jako uczestnika procesu sądowego ma często znaczenie dla ustalenia rozstrzygnięcia. Szczególna odpowiedzialność spoczywa na biegłych psychiatrach, psychologach i seksuologach, powoływanych w procesie karnym, ale także w postępowaniu cywilnym, w którym na mocy rzeczonej ustawy orzeka się o umieszczeniu w Krajowym Ośrodku Zapobiegania Zachowaniom Dyssocjalnym.

W artykule przeprowadzono analizę zastosowania opinii osmologicznej w postępowaniu karnym na przykładzie sprawy Tomasza Komendy, gdyż mimo licznych wątpliwości co do rzetelności przeprowadzonych badań odegrała ona kluczową rolę w jego skazaniu. Dopiero po blisko 18 latach spędzonych w więzieniu mężczyzna został uniewinniony a Sąd Najwyższy podważył wartość dowodu zapachowego. W opracowaniu wskazano błędy metodologiczne i brak zgodności z wytycznymi wskazanymi w orzecznictwie, które mogły doprowadzić do niesłusznego skazania. Po okresie znacznej popularności w latach 1995–2005 z czasem znaczenie osmologii w procesie dowodowym znacząco zmalało, a jej zastosowanie budzi poważne kontrowersje.

W artykule została podjęta problematyka dziedziczenia roszczenia o zachowek w polskim prawie spadkowym, ze szczególnym uwzględnieniem uchwały Sądu Najwyższego z dnia 13 kwietnia 2023 r., III CZP 125/22, i regulacji art. 1002 Kodeksu cywilnego. Przedstawiona została geneza ograniczenia dziedziczenia tego roszczenia, z przywołaniem historycznych uzasadnień i poglądów, według których prawo do zachowku jest uprawnieniem o silnym charakterze rodzinno-moralnym i nie powinno podlegać dziedziczeniu bez ograniczeń. Autor artykułu wyraża stanowisko aprobujące dla obecnych rozwiązań prawnych, ograniczających dziedziczenie roszczeń o zachowek, uznając je za logiczną konsekwencję ochrony tzw. małej rodziny, a nie szerokiego prawa majątkowego podlegającego ogólnym zasadom dziedziczenia.

Artykuł przedstawia analizę regulacji prawnych dotyczących stanów nadzwyczajnych w Federacji Rosyjskiej i Republice Białoruś. Opierając się na metodzie dogmatycznej i prawnoporównawczej omówiono konstytucyjne oraz ustawowe podstawy wprowadzania stanów wojennych i wyjątkowych w obu państwach. Wskazano na koncentrację kompetencji w rękach prezydentów, szerokie katalogi środków ograniczających prawa jednostek oraz potencjalną możliwość nadużywania tych instytucji w reżimach autorytarnych. Ujawniono wysoką zbieżność regulacji przedmiotowej materii w obu państwach. Oznacza to, iż obowiązujące w nich regulacje stanów nadzwyczajnych, choć formalnie odrębne, są przejawem ścisłej koordynacji mającej miejsce w zakresie polityki bezpieczeństwa obu państw.

W ustawie z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania karnego tylko jeden artykuł (art. 74 § 3a k.p.k.) przewiduje możliwość stosowa nia środków przymusu bezpośredniego pod postacią siły fizycznej oraz środków technicznych służących obezwładnieniu, nie definiując, czym one są. Ponadto żaden artykuł k.p.k. nie odsyła do przepisów ustawy z dnia 24 maja 2013 r. o środkach przymusu bezpośredniego i broni palnej (u.ś.p.b.) w kwestii związanej z problematyką stosowania tychże środków. Przeprowadzona analiza daje podstawy ku temu by uznać, że do katalogu środków przymusu bezpośredniego przewidzianych w art. 74 § 3a, stosowanych wyłącznie w celu wyegzekwowania spełnienia obo wiązków dowodowych przewidzianych art. 74 § 2 i 3, należy zaliczyć: siłę fizyczną pod postacią technik transportu i obezwładnienia (gdy oskarżony, podejrzany, osoba podejrzana nie zachowują się agresywnie) oraz środki techniczne pod postacią kajdanek zakładanych na ręce, nogi lub tych zespolonych. Ponadto autor popiera zgłaszany w środowisku naukowym postu lat de lege ferenda związany z koniecznością usunięcia wprowadzające go w błąd terminu „środki techniczne” na rzecz pojęcia „kajdanki” i su geruje, że należałoby wziąć pod rozwagę rozszerzenie katalogu tychże środków o pałkę wielofunkcyjną typu tonfa. Ponadto – w ślad za innymi przedstawicielami doktryny – zgłasza kolejny postulat dotyczący ure gulowania w k.p.k. problematyki stosowania środków przymusu bez pośredniego lub przynajmniej wprowadzenia właściwych przepisów odsyłających do u.ś.p.b.

Biegli sądowi pełnią nieocenioną oraz niezwykle istotną rolę w procesie sądowym. Z pełnieniem przedmiotowej funkcji wiąże się wiele wyzwań, które między innymi posiadają wpływ na jakość oraz wiarygodność sporządzanych przez nich opinii sądowych. Jakie są najczęstsze wyzwania, z którymi borykają się biegli sądowi z zakresu medycyny? Jakie rozwiązania mogłyby zachęcić potencjalnych kandydatów do pełnienia przedmiotowej funkcji? Czy sztuczna inteligencja rzeczywiście rozwiąże problemy związane z funkcjonowaniem biegłych sądowych w Polsce? Przedmiotem niniejszego opracowania jest wyszczególnienie głównych problemów związanych z procesem tworzenia opinii biegłych sądowych z zakresu medycyny, jak również zostaną wskazane ich możliwe rozwiązania.

W niniejszej pracy przedstawiono trudności, bariery i problemy resocjalizacyjne obejmujące wybrane kategorie osób pozbawionych wolności. Punktem wyjścia do rozważań jest przedstawienie założeń resocjalizacji jako elementu, który służy społecznej readaptacji osób pozbawionych wolności. Jest to jedno z podstawowych zadań, jakie stawiają sobie zakłady karne oraz cała formacja Służby Więziennej. Wśród wybranych grup pozbawionych wolności, których dotyczą zróżnicowane problemy resocjalizacyjne, przedstawiono cudzoziemców, osadzonych na krótkotrwałe kary pozbawienia wolności, osadzonych niebezpiecznych, członków podkultury przestępczej oraz recydywistów penitencjarnych. Wszystkie te kategorie łączy jeden wspólny element – stanowią pewne wyzwanie resocjalizacyjne oraz dodatkowy problem, z którym muszą mierzyć się funkcjonariusze w zakładach karnych.

W artykule podjęto temat instytucji umorzenia udziałów bez obniżenia kapitału zakładowego w spółce z ograniczoną odpowiedzialnością (w odniesieniu do ustawy z dnia 15 września 2000 r. – Kodeks spółek handlowych). Analizie poddano problemy wynikające z braku dokładnej regulacji i orzeczeń, niskiej popularności tego rozwiązania oraz komplikacje mogące wynikać z innych ustaw (np. ustawy z dnia 1 marca 2018 r. o przeciwdziałaniu praniu pieniędzy oraz finansowaniu terroryzmu lub ustawy z dnia 20 sierpnia 1997 r. o Krajowym Rejestrze Sądowym). W opracowaniu przedstawiono matematyczne sposoby pozwalające spółce łatwo obliczyć nowe wartości nominalne udziałów, tak by suma ich wartości nominalnej po umorzeniu była zgodna z kapitałem zakładowym. Opracowanie obejmuje też sposób na optymalizację podatkową przy użyciu omawianej instytucji.

W niniejszej publikacji skoncentrowano się na zaprezentowaniu roli dowodu z opinii biegłego w sprawach o naruszenie stanu wody na gruncie. Celem badawczym jest wskazanie istotnych problemów praktycznych związanych z charakterem przedmiotowego dowodu, w tym w zakresie przeprowadzenia tego dowodu, związania organu wydaną opinią, specjalności biegłego czy podmiotu zobowiązanego do pokrycia kosztów opinii. W ramach obranej tematyki badawczej analizie poddano przepisy prawa wodnego, poglądy doktryny oraz orzecznictwo sądów administracyjnych. Skierowano również zapytania do organów prowadzących przedmiotowe postępowania, których celem było uzyskanie informacji, jak wygląda przeprowadzenie dowodu z opinii biegłego w praktyce. 
W wyniku dokonanej analizy ustalono, że zasadniczo dowód z opinii biegłego jest dowodem obligatoryjnym. W praktyce jednak, nie w każdym przypadku taki dowód jest przeprowadzony. Powody takiego stanu rzeczy mogą być różne, lecz przeważa argument o charakterze majątkowym związany z pokryciem wynagrodzenia biegłego za sporządzenie opinii.

Artykuł podejmuje problem wpływu lokalnych badań diagnostycznych nad usługami społecznymi na decyzję o przekształceniu Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w Mogilanach w Centrum Usług Społecznych. Analiza została osadzona w szerszym kontekście zmiany paradygmatu polityki społecznej w Polsce, czyli od systemu zorientowanego na świadczenia pieniężne ku modelowi rozwoju zintegrowanych usług społecznych świadczonych blisko miejsca zamieszkania. Empirycznym rdzeniem tekstu jest studium przypadku gminy Mogilany, w którym zastosowano podejście badawcze oparte na triangulacji danych: analizie danych zastanych, badaniach ankietowych oraz zogniskowanych wywiadach grupowych z kluczowymi kategoriami mieszkańców. Wyniki diagnozy zostały następnie przełożone na program usług społecznych, standardy usług oraz plan usług, a w dalszej kolejności stały się podstawą uchwał rady gminy w sprawie utworzenia centrum usług społecznych i nadania mu statutu. W artykule pokazano, że cały proces tworzy spójny „łańcuch dowodowy” od badań, przez programowanie, po trwałą zmianę instytucjonalną oraz, że przekształcenie gminnego ośrodka pomocy społecznej w centrum usług społecznych oznacza jakościową zmianę modelu działania lokalnej administracji społecznej od podejścia świadczeniowego do podejścia usługowego i zintegrowanego.

Artykuł poświęcony jest przygotowywanym zmianom w prawie karnym, które służyć mają poprawie bezpieczeństwa uczestników ruchu drogowego. Poza analizą zmian dokonanych w treści Kodeksu karnego autorka poddaje analizie możliwość sięgnięcia w przypadku najpoważniejszych zachowań godzących w życie i zdrowie uczestników ruchu po odpowiedzialność za przestępstwa umyślne, w tym za zabójstwo. Ilustracją tego wywodu jest analiza tzw. przypadku berlińskiego z 2016 r., w wyniku którego sąd uznał uczestnika nielegalnego wyścigu ulicznego za sprawcę umyślnego zabójstwa. Wywody dotyczące możliwości sięgnięcia po podobne rozwiązanie w warunkach polskich odnoszą się w szczególności do sytuacji, w której sprawca nie podejmuje jakichkolwiek działań mających chronić fundamentalne dobra prawne uczestników ruchu, co prowadzić może do przekonania, że godzi się na najpoważniejsze skutki w sferze życia i zdrowia.

Projekt badawczo-rozwojowy „System wspomagający rozwiązywanie sporów prawnych poddanych pod rozstrzygnięcie elektronicznego sądu arbitrażowego, z wykorzystaniem algorytmów sztucznej inteligencji” miał na celu stworzenie pierwszego w Europie systemu wspomagającego rozwiązywanie sporów poddanych pod rozstrzygnięcie elektronicznego sądu arbitrażowego z wykorzystaniem algorytmów sztucznej inteligencji. Artykuł opisuje podstawowe wyzwania związane z powstawaniem systemu, w tym proces budowania modelu machine learning, którego zadaniem jest wsparcie dla arbitra.

W artykule zaprezentowano dyskusję dotyczącą interpretacji specjalistycznych zagadnień prawnych przez osoby opiniujące dla organów procesowych. Autorzy prezentują stanowisko, że jakkolwiek dokonywanie wykładni prawa na potrzeby procesowe jest domeną wyłącznie tych organów, to wydanie wielu rodzajów opinii nie jest możliwe bez właściwego rozumienia, a zatem interpretacji, prawa. Uzasadnieniem jest szeroka interdyscyplinarność współczesnych zagadnień opiniodawczych oraz utrwalona metodyka opiniowania wielu rodzajów spraw. Zwrócono uwagę, że mówienie o przyczynie zdarzenia drogowego nie jest tożsame z opisywaniem i stwierdzaniem winy. Na przykładzie badania zdarzeń drogowych autorzy prezentują argumentację obu stron sporu oraz niektóre sytuacje, w których zinterpretowanie danej normy prawnej jest niezbędne, np. ustalenie możliwości uniknięcia zdarzenia drogowego wymaga określenia powinności i chwili reagowania poszczególnych czynnych uczestników zdarzenia, co jest ściśle powiązane z kwestiami pierwszeństwa w ruchu drogowym, zasadą ostrożności zwykłej i kwalifikowanej, a także potocznie zwaną zasadą ograniczonego zaufania. Podobne konieczności interpretacyjne pojawiają się w sprawach odnośnie do likwidacji szkód komunikacyjnych i związanych z nimi wytycznych. W pracy zaprezentowano argumentację zawartą w literaturze kryminalistycznej, a także ściśle prawnej. Poruszono również kwestie problematyki odpowiedzialności prawnej za wydanie fałszywej opinii przez biegłego, ale i dodatkowo przez eksperta wydającego ją pozaprocesowo.

Artykuł poświęcony jest analizie instytucji biegłych sądowych w zakresie sporządzanych przez nich opinii sądowo-lekarskich, ze szczególnym uwzględnieniem krajowej procedury karnej oraz prawa medycznego. W artykule poruszono kwestie przepisów obowiązującego prawa w odniesieniu do dowodu z opinii biegłego w postępowaniu karnym, aktów prawnych obejmujących tematykę biegłego sądowego, a także regulacji determinujących jego odpowiedzialność w perspektywie sporządzonych opinii. Ponadto autorki poddały ocenie panującą praktykę sporządzania opinii sądowo-lekarskich przez biegłych w procesach medycznych, zwracając uwagę na dostrzegalne w tym zakresie uchybienia omawianego dowodu. Następnie, analizując dostrzeżone problemy oraz kryteria oceny opinii przez organy procesowe, przedstawiono propozycję, jakie elementy powinny znaleźć się w modelowej opinii sądowo-lekarskiej, posiłkując się praktyką oraz obowiązującymi przepisami. Artykuł wskazuje na zagadnienia dotychczas nieuregulowane, a których wprowadzenie przez ustawodawcę znacząco przyczyniłoby się do polepszenia tak jakości sporządzanych opinii, jak i obowiązujących procedur procesowych. Problematyka artykułu pozostaje aktualna w perspektywie zapowiadanych od dłuższego czasu zmian legislacyjnych, odnosząc się do zauważalnej konieczności ustandaryzowania instytucji biegłego sądowego. Ponadto autorki przedstawiły propozycje regulacji, których wprowadzenie mogłoby ujednolicić i wesprzeć korzystanie przez organy procesowe omawianego rodzaju środka dowodowego.